Verslaving is geen keuze, maar een overlevings­mechanisme

Het topje van de ijsberg

Tijdens mijn eigen opname in een verslavingskliniek leerde ik wat verslaving werkelijk betekent. Ik ging de kliniek in met het idee dat mijn gebruik ‘het probleem’ was, iets wat ik moest stoppen om mijn leven weer onder controle te krijgen. Gaandeweg werd duidelijk dat mijn gebruik vooral het zichtbare topje van de ijsberg was. Daaronder lagen angst, leegte, een laag zelfbeeld en onverwerkte emoties.

Wat is verslaving volgens de wetenschap?

Volgens de DSM-5 is verslaving (officieel: stoornis in het gebruik van een middel) een psychische aandoening waarbij iemand de controle over het gebruik verliest, ondanks negatieve gevolgen voor gezondheid, relaties en functioneren. Kenmerkend zijn onder andere craving, tolerantie, ontwenningsklachten en controleverlies. Verslaving is geen gebrek aan karakter, geen teken van zwakte en geen simpel gevolg van ”verkeerde keuzes”. Verslaving ontstaat in een context. Jongeren bevinden zich in een levensfase waarin hun brein nog volop in ontwikkeling is. Het beloningssysteem is sterk actief, terwijl impulscontrole en langetermijndenken nog niet volledig ontwikkeld zijn. Dat maakt jongeren extra gevoelig voor middelengebruik als manier om spanning, stress of onzekerheid te reguleren

Herstel is meer dan stoppen

De herstelinzichten die ik meenam uit mijn deskresearch laten zien dat herstel niet draait om abstinentie alleen. Herstel gaat over het hervinden van je identieit, verbinding met andere en het leren omgaan met emoties Herstel is geen rechte lijn omhoog. Het is vallen en opstaan. Juist die nuance ontbreekt vaak in de manier waarop we over verslaving praten — zeker richting jongeren.

Waarom dit beeld ertoe doet

Wanneer verslaving wordt neergezet als een individuele fout, ontstaat schaamte. En schaamte leidt tot zwijgen. Jongeren die worstelen, herkennen zichzelf niet in het stereotype beeld van ‘de verslaafde’ en denken daardoor: dit gaat niet over mij. 
Dat maakt het moeilijker om hulp te zoeken of open te praten over twijfel en gebruik. Door verslaving te benaderen als een menselijk proces in plaats van een moreel falen, ontstaat ruimte voor een eerlijker gesprek. Niet om gebruik te normaliseren, maar om begrip, preventie en verbinding mogelijk te maken.